تحلیل وضعیت سلامت گاو از طریق بررسی مدفوع، یکی از سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین روش‌ها برای ارزیابی عملکرد سیستم گوارش و کیفیت جیره غذایی است. مدفوع گاو مانند آینه‌ای عمل می‌کند که اتفاقات درون شکمبه و روده‌ها را نشان می‌دهد.

در ادامه، مقاله‌ای جامع در مورد تحلیل سلامت گاو بر اساس رنگ و قوام (کنسیتانس) مدفوع ارائه شده است.

راهنمای ارزیابی سلامت گاو از طریق مدفوع

۱. ارزیابی قوام مدفوع (Fecal Consistency)

قوام مدفوع مستقیماً با میزان آب، فیبر و سرعت عبور مواد غذایی از دستگاه گوارش در ارتباط است. معمولاً برای این ارزیابی از یک سیستم نمره‌دهی ۱ تا ۵ استفاده می‌شود:

• نمره ۱ (بسیار رقیق): مدفوع حالت آبکی دارد و مانند ادرار جریان می‌یابد. این وضعیت نشانه اسهال شدید، بیماری‌های عفونی یا مسمومیت است.

• نمره ۲ (رقیق): مدفوع قوام کمی دارد، روی زمین پخش می‌شود و ضخامت آن کمتر از ۲.۵ سانتی‌متر است. نشانه کمبود فیبر یا پروتئین بیش از حد در جیره است.

• نمره ۳ (ایده‌آل): مدفوع شبیه فرنی است، در هنگام برخورد با زمین صدای "تپ" می‌دهد، به صورت دایره‌ای روی هم جمع می‌شود (۳ تا ۴ سانتی‌متر ارتفاع) و در وسط آن یک فرورفتگی کوچک ایجاد می‌شود. این نشان‌دهنده توازن عالی جیره است.

• نمره ۴ (سفت): مدفوع غلیظ و سنگین است و به راحتی روی هم انباشته می‌شود. نشانه فیبر بالا یا کمبود آب و پروتئین است.

• نمره ۵ (بسیار سفت): مدفوع به صورت گلوله‌های خشک (شبیه مدفوع اسب) است. نشانه کم‌آبی شدید یا انسداد در دستگاه گوارش است.

۲. تحلیل رنگ مدفوع (Fecal Color)

رنگ مدفوع به شدت تحت تأثیر نوع خوراک و سرعت عبور آن است:

• سبز تیره تا قهوه‌ای تیره: رنگ طبیعی برای گاوهایی که در مرتع چرا می‌کنند یا علوفه تازه می‌خورند.

• قهوه‌ای روشن تا زرد: معمولاً در گاوهایی که جیره حاوی دانه (ذرت و غلات) بالایی دارند دیده می‌شود. اگر متمایل به خاکستری باشد، می‌تواند نشانه سوء‌جذب باشد.

• قرمز روشن (خونی): نشانه خونریزی در بخش‌های انتهایی دستگاه گوارش (روده بزرگ) است که می‌تواند ناشی از کوکسیدیوز یا آسیب فیزیکی باشد.

• سیاه و قیری: نشانه خونریزی در بخش‌های ابتدایی دستگاه گوارش (شیردان یا روده باریک) است. خون در اثر اسید معده هضم شده و تغییر رنگ داده است.

• رنگ پریده یا متمایل به سفید: نشانه مشکلات کیسه صفرا یا نارسایی‌های شدید کبدی است.

۳. بررسی محتویات و ذرات موجود

علاوه بر رنگ و قوام، مشاهده موارد زیر در مدفوع اهمیت حیاتی دارد:

1. دانه‌های هضم نشده: اگر مقدار زیادی ذرت یا غلات در مدفوع دیده شود، یعنی فرآوری غلات ضعیف بوده یا سرعت عبور مواد از شکمبه خیلی زیاد است (اسیدوز شکمبه).

2. قطعات بلند فیبر: وجود قطعات علوفه بلندتر از ۱.۵ سانتی‌متر در مدفوع نشان‌دهنده نقص در جویدن (نشخوار) یا عملکرد ضعیف باکتری‌های شکمبه است.

3. مخاط (موکوس): وجود لایه‌های مخاطی در مدفوع نشانه التهاب روده‌ها است. بدن برای محافظت از دیواره روده در برابر اسیدیته بالا یا عفونت، مخاط ترشح می‌کند.

4. حباب‌های گاز: وجود حباب‌های ریز در مدفوع نشانه تخمیر بیش از حد در روده بزرگ است که معمولاً به دلیل "اسیدوز تحت حاد شکمبه" (SARA) رخ می‌دهد.

نتیجه‌گیری برای مدیریت گله

یک دامدار یا کارشناس تغذیه باید روزانه به صورت تصادفی مدفوع گروه‌های مختلف گاوها را بررسی کند.

• اگر بیش از ۵ درصد گاوها نمره قوام غیرطبیعی (۱ یا ۴ و ۵) داشتند، جیره باید بازنگری شود.

• تغییر ناگهانی در رنگ مدفوع کل گله معمولاً نشانه تغییر ناگهانی در کیفیت علوفه یا منبع آب است.