تأثیر مکمل‌های معدنی-ویتامینی بر تولید شیر و کیفیت آغوز گاوهای هلشتاین در تابستان

1. معرفی: چرا مکمل‌های معدنی-ویتامینی برای گاوهای شیری در فصل تابستان حیاتی هستند؟

در این مطالعه جامع که در نشریه «پژوهش‌های علوم دامی» منتشر شده است، محققان به بررسی دقیق تأثیر مکمل‌های معدنی-ویتامینی بر کمیت و کیفیت تولید شیر و همچنین کیفیت آغوز گاوهای پرتولید نژاد هلشتاین در فصل تابستان پرداخته‌اند. با توجه به تنش‌های گرمایی شدید و نیازهای متابولیکی بالا در گاوهای دوره انتقال (سه هفته قبل تا سه هفته بعد از زایمان)، تأمین عناصر کم‌مصرفی مانند سلنیوم، روی، مس، منگنز، کبالت و ید همراه با ویتامین‌های A، D3 و E از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. کمبود این ریزمغذی‌ها در جیره‌های پایه که اغلب بر پایه سیلاژ ذرت و یونجه هستند، می‌تواند منجر به کاهش تولید شیر، افزایش شمار سلول‌های بدنی (نشانه ورم پستان) و کاهش کیفیت آغوز شود. هدف این تحقیق، مقایسه دو روش تزریقی و خوراکی (بلوس کندرَهش) در تأمین این نیازها و ارزیابی آثار آنها بر عملکرد گاوهای شیری در شرایط آب‌وهوایی گرم اصفهان بود.

2. روش‌شناسی علمی: طراحی آزمایش با ۱۰۰ رأس گاو هلشتاین در شرایط واقعی گاوداری

این آزمایش در طول فصل تابستان سال ۱۳۹۱ در واحد گاوداری شرکت شیر و گوشت قیام اصفهان (واقع در ۴۱ کیلومتری شمال غرب اصفهان) انجام شد. در طول مدت آزمایش، حداکثر دما به ۶/۴۱ درجه سانتی‌گراد رسید و میانگین شاخص دما و رطوبت (THI) برابر با ۸۲ بود که نشان‌دهنده تنش گرمایی شدید است. برای اجرای این تحقیق، ۱۰۰ رأس گاو آبستن هلشتاین چند شکم زایش با میانگین تولید شیر بیشتر از ۱۱۰۰۰ لیتر در دوره قبلی انتخاب شدند. گاوها از حدود ۲۱ روز قبل از تاریخ احتمالی زایش به‌طور تصادفی به چهار گروه آزمایشی ۲۵ تایی تقسیم شدند: گروه اول (کنترل) بدون دریافت هیچ مکمل اضافه‌ای، گروه دوم دریافت‌کننده مکمل تزریقی سلنیوم-ویتامین E (به میزان ۵ میلی‌گرم سلنیت سدیم و ۵۰۰ میلی‌گرم ویتامین E به ازای هر دام، ۲۱ روز قبل از زایش)، گروه سوم دریافت‌کننده بلوس خوراکی معدنی-ویتامینی کندرَهش (حاوی مس، کبالت، سلنیوم، منگنز، ید، روی و ویتامین‌های A، D3، E) و گروه چهارم دریافت‌کننده ترکیب مکمل تزریقی به همراه بلوس خوراکی. جیره‌های پایه بر اساس توصیه‌های NRC (۲۰۰۱) تنظیم شدند و نمونه‌گیری از شیر به صورت هفتگی و در سه نوبت شیردوشی (صبح، ظهر، شب) به مدت ۹ هفته پس از زایش انجام گرفت.

3. نتایج کمّی: افزایش چشمگیر تولید شیر روزانه با مصرف بلوس خوراکی

نتایج این تحقیق نشان داد که مصرف بلوس خوراکی معدنی-ویتامینی به‌طور معنی‌داری (P<0.05) تولید شیر روزانه را افزایش داد. بالاترین تولید شیر روزانه در گروه دریافت‌کننده بلوس خوراکی مشاهده شد و این گروه در هفته‌های ۱ تا ۹ پس از زایش، برتری خود را نسبت به گروه کنترل حفظ کرد. تولید شیر تصحیح‌شده بر مبنای ۴ درصد چربی نیز در گروه دریافت‌کننده بلوس خوراکی به همراه مکمل تزریقی در چهار هفته اول شیردهی بیشترین مقدار بود و اختلاف آن با گروه کنترل از نظر آماری معنی‌دار ارزیابی شد (P<0.05). جالب توجه است که تزریق مکمل سلنیوم-ویتامین E به تنهایی نه تنها تولید شیر را افزایش نداد، بلکه کمترین میزان تولید شیر روزانه را در میان تمام گروه‌های آزمایشی به همراه داشت. این یافته نشان می‌دهد که در شرایط تنش گرمایی و کمبود آنتی‌اکسیدان‌های همکار (مانند روی، مس و منگنز)، مصرف ویتامین E به تنهایی ممکن است اثر معکوس داشته باشد و رادیکال‌های آزاد حاصل از آن نتوانند به‌درستی خنثی شوند. در مقابل، بلوس خوراکی با تأمین همزمان چندین عنصر آنتی‌اکسیدان، توانست به‌طور مؤثری تولید شیر را بهبود بخشد.

4. پروتئین شیر: بیشترین میزان در گروه دریافت‌کننده ترکیبی (تزریقی + بلوس)

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، تأثیر مثبت مکمل‌ها بر درصد و مقدار پروتئین شیر بود. گروه دریافت‌کننده مکمل تزریقی سلنیوم-ویتامین E به همراه بلوس خوراکی، بیشترین مقدار پروتئین شیر را بر حسب کیلوگرم در روز تولید کردند و این اختلاف با سایر گروه‌ها از نظر آماری معنی‌دار بود (P<0.05). این نتیجه با یافته‌های محققانی مانند بالانتین و همکاران (۲۰۰۲)، گریفیتس و همکاران (۲۰۰۷) و سیسیلیانو-جونز و همکاران (۲۰۰۸) همخوانی کامل دارد. علت این اثر مثبت را می‌توان در نقش کلیدی عناصر کم‌مصرف مانند روی، مس و منگنز در فعال‌سازی آنزیم‌های متابولیک و بهبود بهره‌وری از پروتئین خوراک جستجو کرد. همچنین وجود ویتامین E به عنوان یک آنتی‌اکسیدان قوی از تخریب پروتئین‌های سلولی جلوگیری کرده و شرایط را برای سنتز پروتئین‌های شیر در بافت پستان فراهم می‌سازد. در مقابل، گروه کنترل (بدون مکمل) کمترین میزان پروتئین شیر را داشت که نشان‌دهنده کمبود ریزمغذی‌ها در جیره پایه بود.

5. مواد جامد بدون چربی (SNF): تأثیر مثبت و معنی‌دار مکمل‌ها نسبت به گروه کنترل

درصد مواد جامد بدون چربی شیر (Solids Non-Fat) که شامل پروتئین، لاکتوز، مواد معدنی و ویتامین‌ها است، یکی از شاخص‌های مهم کیفیت شیر محسوب می‌شود. در این مطالعه، درصد مواد جامد بدون چربی شیر در تمام مراحل نمونه‌گیری (هفته‌های ۱ تا ۴، هفته‌های ۵ تا ۹ و کل دوره ۹ هفته) در گروه کنترل به‌طور معنی‌داری (P<0.05) از سایر گروه‌های آزمایشی کمتر بود. این نتیجه با یافته‌های بالانتین و همکاران (۲۰۰۲) و گریفیتس و همکاران (۲۰۰۷) مطابقت کامل دارد. علت این افزایش را می‌توان به دو عامل اصلی نسبت داد: اولاً، افزایش درصد پروتئین شیر در گروه‌های دریافت‌کننده مکمل (به‌ویژه گروه ترکیبی) و ثانیاً، بهبود نسبی درصد چربی شیر در گروه دریافت‌کننده بلوس خوراکی. از آنجایی که مواد جامد بدون چربی تأثیر مستقیمی بر ارزش تغذیه‌ای شیر و نیز قیمت تمام‌شده آن در کارخانه‌های لبنی دارد، استفاده از بلوس‌های خوراکی در دوره انتقال می‌تواند یک راهکار اقتصادی و مؤثر برای دامداران باشد.

6. سلول‌های بدنی شیر (SCC): تأثیر دوگانه مکمل تزریقی و بلوس خوراکی

یکی از جالب‌ترین یافته‌های این تحقیق، تأثیر متضاد دو نوع مکمل بر شمار سلول‌های بدنی شیر (Somatic Cell Count) بود. در مقایسه با گروه کنترل، مصرف بلوس خوراکی توانست شمار سلول‌های بدنی شیر را به‌طور معنی‌داری کاهش دهد (P<0.05) به طوری که میانگین SCC در گروه کنترل ۱۳۲,۰۰۰ سلول در میلی‌لیتر بود در حالی که در گروه دریافت‌کننده بلوس خوراکی این مقدار به ۳۶,۰۰۰ سلول در میلی‌لیتر کاهش یافت. اما در کمال تعجب، تزریق مکمل سلنیوم-ویتامین E به تنهایی باعث افزایش معنی‌دار شمار سلول‌های بدنی شیر در تمام مراحل نمونه‌گیری شد (P<0.05) به طوری که میانگین SCC در این گروه به ۸۵۴,۰۰۰ سلول در میلی‌لیتر رسید. این یافته در ابتدا متناقض به نظر می‌رسد، اما محققان با استناد به تحقیقات بوسترا و همکاران (۲۰۱۰) توضیح می‌دهند که در شرایط تنش گرمایی و کمبود سایر آنتی‌اکسیدان‌ها (مانند روی، مس و منگنز که در بلوس وجود دارند اما در مکمل تزریقی نیستند)، ویتامین E اضافی می‌تواند به شکل رادیکال‌های آزاد درآمده و موجب آسیب اکسیداتیو به بافت پستان شود. این آسیب، پاسخ التهابی را تحریک کرده و شمار سلول‌های بدنی شیر را افزایش می‌دهد. بنابراین، تأکید می‌شود که مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی باید به صورت ترکیبی و متعادل مصرف شوند و مصرف تک‌عاملی ویتامین E در شرایط کمبود سلنیوم و روی نه تنها مفید نیست بلکه می‌تواند مضر باشد.

7. کیفیت آغوز (Colostrum): تأثیر مکمل‌ها تنها بر درصد چربی

آغوز یا همان شیر اولین دوشش پس از زایش، سرشار از ایمونوگلوبولین‌ها، عوامل رشد و مواد مغذی است که برای سلامت و بقای گوساله‌های تازه متولد شده حیاتی می‌باشد. در این مطالعه، نمونه‌های آغوز از اولین دوشش پس از زایش جمع‌آوری و ترکیبات آنها شامل چربی، پروتئین، لاکتوز، مواد جامد بدون چربی و کل مواد جامد مورد آنالیز قرار گرفت. همچنین غلظت ایمونوگلوبولین G (IgG) با استفاده از کیت مخصوص اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که مصرف مکمل‌های معدنی-ویتامینی (چه به شکل تزریقی و چه به شکل بلوس خوراکی) تأثیر معنی‌داری بر درصد پروتئین، لاکتوز، مواد جامد بدون چربی و کل مواد جامد آغوز نداشت (P>0.05). با این حال، درصد چربی آغوز به‌طور معنی‌داری تحت تأثیر تیمارها قرار گرفت (P<0.05) و کمترین درصد چربی آغوز در گروه دریافت‌کننده مکمل تزریقی سلنیوم-ویتامین E مشاهده شد. اگرچه گروه‌های دریافت‌کننده بلوس خوراکی از نظر عددی دارای IgG بالاتری بودند، اما این اختلاف از نظر آماری معنی‌دار نبود.

8. بحث علمی: چرا نتایج مطالعات مختلف در مورد مکمل‌های معدنی متفاوت است؟

مرور پیشینه تحقیق نشان می‌دهد که برخی مطالعات مانند نتایج ناسک و همکاران (۲۰۰۶) و رابی و همکاران (۲۰۱۰) با یافته‌های این پژوهش همخوانی دارند و افزایش تولید شیر را پس از مصرف مکمل‌های معدنی-ویتامینی گزارش کرده‌اند. در مقابل، محققانی مانند کمبل و همکاران (۱۹۹۹) و یوشیدا و همکاران (۲۰۰۱) تأثیر معنی‌داری مشاهده نکردند. محققان این مقاله معتقدند که این تناقضات می‌تواند به عوامل متعددی مرتبط باشد: نخست، پتانسیل ژنتیکی تولید شیر گاوها که در مناطق مختلف متفاوت است. دوم، محتوای مواد معدنی جیره‌های پایه و قابلیت دسترسی زیستی آنها که به نوع خاک و کودهای مصرفی در هر منطقه بستگی دارد. سوم، نوع مکمل مصرفی (مکمل‌های آلی در مقایسه با معدنی، بلوس‌های کندرَهش در مقایسه با تزریقات) و چهارم، فصل اجرای آزمایش و میزان تنش گرمایی. همچنین سطح نیتروژن اوره‌ای شیر در تمام گروه‌های آزمایشی کمتر از ۲۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر بود که نشان‌دهنده بهره‌وری مناسب از پروتئین خوراک است.

9. توصیه‌های کاربردی برای دامداران و متخصصین تغذیه دام

بر اساس نتایج این مطالعه، استفاده از بلوس‌های خوراکی کندرَهش حاوی عناصر کم‌مصرف (روی، مس، منگنز، کبالت، سلنیوم و ید) همراه با ویتامین‌های A، D3 و E در دوره انتقال (۲۱ روز قبل از زایش) به‌طور قطعی توصیه می‌شود. این بلوس‌ها توانستند تولید شیر روزانه را افزایش دهند، درصد پروتئین شیر و مواد جامد بدون چربی را بهبود بخشند و شمار سلول‌های بدنی شیر را کاهش دهند. همچنین مصرف همزمان مکمل تزریقی سلنیوم-ویتامین E همراه با بلوس خوراکی، بیشترین مقدار پروتئین شیر را به همراه داشت. اما تأکید می‌شود که از مصرف تک‌عاملی و بدون همراهی سایر آنتی‌اکسیدان‌های تزریق سلنیوم-ویتامین E در فصل تابستان و در شرایط کمبود ریزمغذی‌ها خودداری شود، زیرا این کار می‌تواند موجب افزایش شمار سلول‌های بدنی شیر و کاهش درصد چربی آغوز گردد. به دامداران توصیه می‌شود قبل از مصرف هرگونه مکمل، ابتدا جیره پایه را از نظر محتوای مواد معدنی آنالیز کنند و سپس با مشاوره یک متخصص تغذیه، نوع و میزان مکمل مناسب را تعیین نمایند. استفاده از بلوس‌های کندرَهش به دلیل آزادسازی تدریجی عناصر در طول زمان، گزینه مناسبی برای دوره انتقال است زیرا نیازهای گاو را در شرایط تنش به‌طور پیوسته تأمین می‌کند.

10. جمع‌بندی نهایی و نتیجه‌گیری از پژوهش

در پایان این مطالعه جامع، محققان نتیجه گرفتند که استفاده از مکمل‌های معدنی-ویتامینی به شکل بلوس خوراکی (به همراه یا بدون مکمل تزریقی سلنیوم-ویتامین E) آثار مثبت و معنی‌داری بر کمیت و کیفیت تولید شیر و برخی ترکیبات آغوز گاوهای شیری پرتولید هلشتاین در فصل تابستان دارد. افزایش تولید شیر روزانه (تا حدود ۲ کیلوگرم در روز در گروه دریافت‌کننده بلوس)، افزایش درصد مواد جامد بدون چربی، کاهش چشمگیر شمار سلول‌های بدنی شیر (از ۱۳۲ هزار به ۳۶ هزار در میلی‌لیتر) از مهم‌ترین دستاوردهای این تحقیق بودند. با این حال، تزریق مکمل سلنیوم-ویتامین E به تنهایی نه تنها سودمند نبود بلکه در برخی شاخص‌ها مانند شمار سلول‌های بدنی شیر اثر معکوس داشت. بنابراین، رویکرد تأمین همزمان و متعادل چندین ریزمغذی به جای مصرف تک‌عاملی یک عنصر خاص، راهبرد بهینه در تغذیه گاوهای شیری دوره انتقال در شرایط گرمایی است

جهت دانلود مقاله لینک زیر را کلیک نمایید

دانلود مقاله

با محصولات دامی بیشتر آشنا شوید:

با محصول مکمل بافری بهدام رشد (متوسط تولید) و ( مخصوص کارخانجات) بیشتر آشنا شوید

با محصول مکمل انتظار زایش بیشتر آشنا شوید

با محصول مکمل دامی بیشتر آشنا شوید

با محصول مکمل آنیونی بیشتر آشنا شوید

با محصول کنسانتره 4 درصد گاو شیری (پرتولید) بیشتر آشنا شوید

با محصول کنسانتره 4 درصد گاو شیری (متوسط تولید و پرواری) بیشتر آشنا شوید

با محصول مکمل بافری بهدام رشد (پرتولید) بیشتر آشنا شوید

با محصول کنسانتره 5 درصد گاو شیری (ممتاز) بیشتر آشنا شوید

با محصول کنسانتره 3/5 درصد گوسفندی (میش داشتی آبستن سبک) بیشتر آشنا شوید